مته یکی از پرکاربردترین متعلقات ابزارهای برقی و صنعتی است؛ اما انتخاب آن فقط به قطر موردنیاز محدود نمی‌شود. جنس قطعه، نوع دستگاه، عمق سوراخ، کیفیت مورد انتظار و حتی سرعت چرخش، همگی در انتخاب مته مناسب نقش دارند. استفاده از مته نامناسب ممکن است باعث کندشدن یا شکستن مته، آسیب‌دیدن قطعه کار، فشار بیش از حد به دستگاه و ایجاد سوراخ بی‌کیفیت شود.

در این راهنما با مهم‌ترین انواع مته، جنس بدنه و نوک آن‌ها، شکل دنباله، ابزارهای سازگار و روش صحیح سوراخ‌کاری آشنا می‌شویم.

تفاوت مته و دریل چیست؟

در گفت‌وگوی روزمره گاهی واژه‌های مته و دریل به جای یکدیگر استفاده می‌شوند، اما از نظر فنی تفاوت دارند:

• دریل دستگاهی است که نیروی چرخشی یا چرخشی ـ ضربه‌ای ایجاد می‌کند.
• مته ابزار برشی یا سایشی نصب‌شده روی دریل است که سوراخ را ایجاد می‌کند.

بنابراین یک دریل می‌تواند با تعویض مته برای سوراخ‌کاری چوب، فلز، بتن، سرامیک، شیشه و مواد دیگر استفاده شود؛ البته به شرط آنکه دستگاه و مته هر دو برای آن کاربرد مناسب باشند.

اجزای اصلی مته

ساختار مته‌ها با توجه به کاربردشان متفاوت است، اما بیشتر آن‌ها از بخش‌های زیر تشکیل شده‌اند:

نوک مته

اولین قسمت درگیر با قطعه کار است. شکل و جنس نوک، توانایی مته در شروع سوراخ، نفوذ در ماده و مقاومت آن در برابر سایش را تعیین می‌کند.

لبه‌های برنده

لبه‌هایی هستند که ماده را برش می‌دهند. کندشدن، لب‌پریدگی یا تغییر زاویه این لبه‌ها مستقیماً کیفیت سوراخ‌کاری را کاهش می‌دهد.

شیار یا فلوت

شیارهای مارپیچی یا مستقیم روی بدنه مته، براده و گردوغبار را از داخل سوراخ خارج می‌کنند. در سوراخ‌های عمیق، تخلیه نامناسب براده یکی از دلایل اصلی داغ‌شدن و شکستن مته است.

بدنه

بخش میان نوک و دنباله مته است. قطر اسمی مته معمولاً بر اساس قطر این بخش یا لبه‌های برنده مشخص می‌شود.

دنباله یا شَفت

قسمتی است که داخل سه‌نظام یا ابزارگیر دستگاه قرار می‌گیرد. دنباله می‌تواند استوانه‌ای، شش‌گوش، سه‌تخت، SDS Plus، SDS Max یا از انواع صنعتی دیگر باشد.

هنگام انتخاب مته به چه مواردی توجه کنیم؟

پیش از خرید یا استفاده از مته، پنج پرسش اصلی را پاسخ دهید:

1. قرار است چه ماده‌ای سوراخ شود؟
2. قطر و عمق سوراخ چقدر است؟
3. چه دستگاه و چه نوع سه‌نظامی در اختیار دارید؟
4. سرعت سوراخ‌کاری مهم‌تر است یا دقت و تمیزی سوراخ؟
5. مته برای چند سوراخ محدود لازم است یا استفاده مداوم و حرفه‌ای؟

برای مثال، یک مته عمومی HSS ممکن است برای چند سوراخ در ورق آهن مناسب باشد، اما برای سوراخ‌کاری پیوسته فولاد زنگ‌نزن، مته HSS-Co با مقاومت حرارتی بیشتر انتخاب بهتری است.

انواع مته بر اساس کاربرد

۱. مته فلز

رایج‌ترین مته فلز، مته مارپیچ یا Twist Drill Bit است. دو شیار مارپیچی آن، عملیات برش و خروج براده را انجام می‌دهند. مته‌های مارپیچ برای آهن، فولاد، آلومینیوم، برنج و بسیاری از فلزات دیگر ساخته می‌شوند، اما یک نوع مته برای تمام فلزات بهترین عملکرد را ندارد.

مته HSS عمومی

مته‌های ساخته‌شده از فولاد تندبر یا HSS برای سوراخ‌کاری عمومی آهن، فولاد کم‌کربن، آلومینیوم، مس، برنج، پلاستیک و برخی مواد مشابه مناسب‌اند. این مته‌ها در کارگاه‌ها، مصارف خانگی و تعمیرات عمومی کاربرد زیادی دارند.

برای سوراخکاری فلزات معمولی، مته‌های HSS مانند مته فلز Bosch PRO Metal HSS-G گزینه‌ای مناسب هستند.

مته HSS-G

حرف G معمولاً به تولید مته به روش سنگ‌زنی دقیق اشاره می‌کند. این مته‌ها غالباً ابعاد دقیق‌تر، لبه‌های منظم‌تر و عملکرد بهتری نسبت به مته‌های اقتصادی رول‌فورج‌شده دارند. برای سوراخ‌کاری دقیق‌تر فلز، HSS-G معمولاً انتخاب مناسبی است.

مته HSS-Co یا مته کبالت

این مته‌ها از فولاد تندبر آلیاژشده با کبالت ساخته می‌شوند و «تماماً کبالت» نیستند. دو گرید رایج آن‌ها عبارت‌اند از:

• M35: معمولاً با حدود ۵ درصد کبالت
• M42: معمولاً با حدود ۸ درصد کبالت و مقاومت حرارتی بیشتر

مته‌های کبالت برای فولاد زنگ‌نزن، فولادهای سخت‌تر و کاربردهایی مناسب‌اند که گرمای زیادی ایجاد می‌کنند. کبالت مقاومت مته در برابر گرما و سایش را افزایش می‌دهد، اما مته همچنان باید با سرعت، فشار و روان‌کار مناسب استفاده شود. مته‌های HSS-Co سنگ‌خورده برای سوراخ‌کاری فولاد زنگ‌نزن نیز توسط سازندگانی مانند Bosch Professional عرضه می‌شوند.

مته ورق یا مته پله‌ای

مته پله‌ای (به مته کاجی هم معروف است) دارای چند قطر متوالی روی یک بدنه مخروطی است و با یک مته می‌توان سوراخ‌هایی با قطرهای مختلف ایجاد کرد. این نوع برای موارد زیر مناسب است:

• ورق فلزی نازک
• تابلو برق
• پروفیل‌های نازک
• پلاستیک
• بزرگ‌کردن سوراخ موجود
• پلیسه‌گیری محدود لبه سوراخ

علامت‌های حک‌شده روی بدنه، تشخیص قطر را ساده‌تر می‌کنند. مته پله‌ای HSS با پوشش اکسید سیاه یکی از گزینه‌های رایج برای فولاد نرم و پلاستیک است. Milwaukee نیز استفاده از طراحی پله‌ای را برای کنترل بهتر و ایجاد سوراخ تمیز در ورق‌های فلزی معرفی می‌کند.

مته پله‌ای برای قطعات بسیار ضخیم ساخته نشده است؛ زیرا ارتفاع هر پله، حداکثر ضخامت قابل سوراخ‌کاری در آن قطر را محدود می‌کند.

مته خزینه

مته خزینه برای ایجاد فرورفتگی مخروطی در دهانه سوراخ به کار می‌رود تا سر پیچ خزینه هم‌سطح یا پایین‌تر از سطح قطعه قرار گیرد. از آن برای پلیسه‌گیری دهانه سوراخ نیز استفاده می‌شود. زاویه خزینه باید با زاویه زیر سر پیچ هماهنگ باشد.

مته مرغک، مته نقطه‌زن و مته سنتر

این ابزارها برای ایجاد نقطه شروع دقیق، به‌ویژه روی دستگاه تراش یا دریل ستونی، استفاده می‌شوند. ایجاد یک نقطه راهنما مانع منحرف‌شدن مته اصلی در شروع سوراخ‌کاری می‌شود.

گردبر فلز

گردبر به جای براده‌برداری از تمام سطح سوراخ، فقط محیط دایره را می‌برد. به همین دلیل برای ایجاد سوراخ‌های بزرگ به توان کمتری نسبت به مته مارپیچ هم‌قطر نیاز دارد. انواع مهم آن عبارت‌اند از:

• گردبر بای‌متال برای ورق فلزی، چوب و پلاستیک
• گردبر دندانه‌کاربیدی برای فلزات سخت‌تر
• گردبر مخصوص استیل
• مته گردبر یا Annular Cutter برای دریل مگنت

گردبر معمولاً به رابط یا دنباله مخصوص و مته راهنما نیاز دارد.

۲. مته چوب

چوب ماده‌ای نسبتاً نرم است، اما ساختار الیافی آن می‌تواند باعث انحراف مته، لب‌پریدگی لبه سوراخ یا پارگی سطح شود. به همین دلیل مته‌های مخصوص چوب معمولاً دارای نوک مرکزکننده و لبه‌های برنده ویژه هستند.

مته نوک‌تیز چوب یا Brad Point

این مته دارای یک نوک مرکزی و دو لبه برنده پیرامونی است. نوک مرکزی محل سوراخ را تثبیت می‌کند و لبه‌های کناری پیش از خروج براده، الیاف چوب را برش می‌دهند. نتیجه، سوراخی دقیق‌تر و تمیزتر از مته عمومی فلز است.

مته برگی یا تخت

مته برگی برای ایجاد سریع سوراخ‌های نسبتاً بزرگ در چوب استفاده می‌شود. مزیت اصلی آن قیمت مناسب و سرعت زیاد است، اما سطح داخلی و لبه خروجی سوراخ معمولاً به تمیزی مته فورستنر نیست.

برای کاهش لب‌پریدگی می‌توان قطعه‌ای چوب اضافی را پشت قطعه کار قرار داد یا سوراخ‌کاری را پس از نمایان‌شدن نوک مته، از سمت دیگر کامل کرد.

مته مارپیچ چوب یا Auger

مته اوگر دارای مارپیچ عمیق و در بسیاری از مدل‌ها نوک رزوه‌دار خودکشنده است. این مته برای سوراخ‌های عمیق و تخلیه سریع براده در تیر، الوار و چوب‌های ضخیم مناسب است.

نوک خودکشنده، مته را به داخل چوب می‌کشد؛ بنابراین دستگاه باید گشتاور کافی داشته باشد و کاربر نیز برای واکنش ناگهانی ابزار آماده باشد.

مته فورستنر

فورستنر برای ایجاد سوراخ‌های دقیق، کف‌صاف و لبه‌تمیز در چوب استفاده می‌شود. کاربردهای آن شامل نصب لولای گازور، ایجاد جای اتصالات و سوراخ‌های کور است. این مته برخلاف مته برگی می‌تواند سوراخ‌هایی ایجاد کند که از قطعه عبور نمی‌کنند.

برای کنترل و دقت بهتر، استفاده از فورستنر روی دریل ستونی توصیه می‌شود؛ هرچند بسیاری از اندازه‌ها با دریل دستی نیز قابل استفاده‌اند.. در میان سازندگان کمد و کابینت چوبی، این مته به مته گازور هم معروف است.

گردبر چوب

گردبر برای ایجاد سوراخ‌های بزرگ، مانند محل عبور لوله، کابل، قفل و اتصالات استفاده می‌شود. مدل‌های مخصوص چوب، بای‌متال و کاربیدی با توجه به وجود میخ، روکش یا مواد ترکیبی انتخاب می‌شوند.

مته نصب یا مته بلند چوب

این مته‌ها برای عبور سیم و کابل از میان تیرها، دیوارهای سبک، کابینت و سازه‌های چوبی به کار می‌روند. در بعضی مدل‌ها سوراخ کوچکی نزدیک نوک مته وجود دارد تا پس از سوراخ‌کاری بتوان سیم را به مته متصل و از مسیر عبور داد.

مته‌های Brad Point، برگی، اوگر و فورستنر از مهم‌ترین خانواده‌های مته چوب به شمار می‌آیند و تفاوت کاربرد آن‌ها در راهنمای رسمی Bosch Professional نیز توضیح داده شده است.

۳. مته دیوار، آجر و بتن

مته‌های مصالح ساختمانی معمولاً دارای نوکی از کاربید تنگستن هستند. در بازار ایران به بسیاری از این محصولات «مته الماسه» گفته می‌شود، اما نوک اغلب آن‌ها از کاربید ساخته شده و الزاماً حاوی الماس نیست.

مته دیوار با دنباله استوانه‌ای

این مته روی دریل معمولی یا دریل چکشی سه‌نظام‌دار نصب می‌شود و برای آجر، بلوک، ملات، گچ و سوراخ‌کاری سبک برخی بتن‌ها کاربرد دارد.

برای کاشی روی دیوار ابتدا باید بدون حالت چکشی از کاشی عبور کرد. پس از رسیدن به آجر یا بتن پشت کاشی، در صورت مناسب‌بودن مته می‌توان حالت چکشی را فعال کرد.

مته SDS Plus

مته SDS Plus برای بتن‌کن‌های سبک و متوسط ساخته شده است. شیارهای دنباله اجازه می‌دهند مته علاوه بر چرخش، در راستای طولی نیز حرکت ضربه‌ای داشته باشد.

این سیستم برای نصب رول‌پلاک، انکر، تجهیزات ساختمانی و ایجاد سوراخ‌های متداول در بتن بسیار رایج است.

مته SDS Max

SDS Max دنباله بزرگ‌تر و مقاوم‌تری دارد و در بتن‌کن‌های سنگین‌تر استفاده می‌شود. این مته برای قطرهای بزرگ‌تر، سوراخ‌های عمیق‌تر و کار مداوم در بتن و مصالح سخت مناسب است.

SDS Plus و SDS Max مستقیماً جایگزین یکدیگر نیستند و باید با ابزارگیر دستگاه هماهنگ باشند. سازندگان تخصصی مانند Hilti مته‌های بتن را بر اساس نوع اتصال، مصالح پایه و حالت کاری دسته‌بندی می‌کنند.

مته بتن مسلح و مقاوم در برابر میلگرد

برخی مته‌های بتن دارای سر تمام‌کاربیدی، چند لبه برنده و طراحی مناسب عبور از میلگرد هستند. این ویژگی باید صراحتاً از سوی سازنده اعلام شده باشد. هر مته بتن معمولی برای برخورد مداوم با میلگرد مناسب نیست.

در سازه‌های حساس، پیش از سوراخ‌کاری باید محل میلگرد، کابل برق، لوله آب و تأسیسات پنهان بررسی شود. عبور از میلگرد سازه‌ای بدون اطمینان از مجازبودن آن می‌تواند ایمنی سازه را تحت تأثیر قرار دهد.

مته کرگیری

مته‌های کرگیری برای ایجاد سوراخ‌های بزرگ در بتن، آجر، سنگ و مصالح ساختمانی استفاده می‌شوند. انواع آن‌ها شامل موارد زیر است:

• کرگیر ضربه‌ای
• کرگیر الماسه خشک
• کرگیر الماسه تر
• تاج گردبر مخصوص آجر و بلوک

روش خشک یا تر، سرعت دستگاه و نحوه خنک‌کاری باید دقیقاً مطابق دستور سازنده مته باشد.

۴. مته سرامیک، کاشی و شیشه

سطح سخت و شکننده کاشی، پرسلان و شیشه به مته‌ای نیاز دارد که بدون ضربه و با کنترل مناسب شروع به کار کند.

مته نیزه‌ای

مته نیزه‌ای دارای نوک تخت و تیز از جنس کاربید است و بیشتر برای کاشی‌های معمولی، سرامیک نرم و شیشه مناسب است. بهتر است سوراخ‌کاری با دور پایین، فشار یکنواخت و بدون حالت چکشی انجام شود.

مته کاربیدی چندوجهی سرامیک

این مته‌ها برای کاشی‌ها و سرامیک‌های سخت‌تر ساخته شده‌اند. طراحی چندوجهی نوک، لغزش روی سطح را کاهش می‌دهد. برای نمونه، مته HardCeramic بوش از نوک کاربیدی دقیق‌سنگ‌خورده استفاده می‌کند و سازنده تأکید دارد که سوراخ‌کاری باید فقط در حالت چرخشی و بدون ضربه انجام شود. راهنمای Bosch HEX-9 HardCeramic

گردبر الماسه

گردبرهای الماسه برای ایجاد سوراخ‌های بزرگ در پرسلان، گرانیت، سنگ و شیشه استفاده می‌شوند. برخی مدل‌ها به آب نیاز دارند و برخی برای سوراخ‌کاری خشک طراحی شده‌اند. روش خنک‌کاری را باید بر اساس دستور همان محصول انتخاب کرد.

پس از عبور از کاشی، برای ادامه سوراخ در دیوار باید مته با نوع مناسب آجر یا بتن تعویض شود.

۵. مته چندمنظوره

مته چندمنظوره یا Multi-Material برای سوراخ‌کاری چند ماده مانند چوب، فلز نازک، پلاستیک، آجر، کاشی نرم و مصالح ترکیبی طراحی می‌شود. این مته برای کار نصب بسیار کاربردی است؛ به‌خصوص زمانی که سوراخ از چند لایه متفاوت عبور می‌کند.

با این حال، چندمنظوره‌بودن به معنای بهترین عملکرد روی همه مواد نیست. برای سوراخ‌های زیاد، قطرهای بزرگ یا مواد سخت، مته تخصصی معمولاً سرعت، دقت و طول عمر بیشتری دارد.

۶. مته پلاستیک و مواد مرکب

بسیاری از پلاستیک‌ها با مته HSS تیز قابل سوراخ‌کاری هستند، اما گرمای بیش از حد می‌تواند باعث ذوب‌شدن، ترک‌خوردن یا گیرکردن مته شود. سرعت و فشار باید کنترل شود و قطعه به‌خوبی مهار گردد.

برای پلکسی‌گلاس، پلی‌کربنات، فایبرگلاس و کامپوزیت‌ها ممکن است به هندسه مخصوص، مته کاربیدی یا مته‌ای با زاویه نوک مناسب نیاز باشد. در مواد لایه‌ای، هدف اصلی جلوگیری از لب‌پریدگی و جداشدن لایه‌ها است.

جنس مته و نوک آن

دو مته با ظاهر مشابه ممکن است عملکرد کاملاً متفاوتی داشته باشند. جنس مته بر سختی، مقاومت حرارتی، انعطاف‌پذیری، شکنندگی و قیمت آن اثر می‌گذارد.

در مته‌های بتن معمولاً فقط نوک یا سر مته از کاربید ساخته می‌شود، اما مته‌های تمام‌کاربید صنعتی ممکن است در سراسر بخش برنده از کاربید باشند. کاربید سخت‌تر و مقاوم‌تر به سایش است، ولی نسبت به HSS شکنندگی بیشتری دارد و به دستگاه و مهار پایدارتر نیازمند است. این تفاوت در راهنمای داده‌های برشی Dormer Pramet نیز مورد تأکید قرار گرفته است.

روش ساخت مته‌های HSS

مته HSS-R

حرف R معمولاً به مته رول‌فورج‌شده اشاره دارد. این مته‌ها اقتصادی‌اند و برای مصارف عمومی و غیرمداوم مناسب هستند.

مته HSS-G

مته HSS-G به روش سنگ‌زنی دقیق تولید می‌شود. یکنواختی شیارها، دقت ابعادی و کیفیت لبه‌های آن معمولاً بیشتر است و برای کار حرفه‌ای‌تر انتخاب بهتری محسوب می‌شود.

عبارت HSS-G جنس جداگانه‌ای از HSS نیست؛ بلکه علاوه بر جنس، به روش تولید و پرداخت مته اشاره دارد.

پوشش‌های رایج مته

اکسید سیاه

پوشش اکسید سیاه می‌تواند مقاومت در برابر خوردگی را افزایش دهد و به نگهداری بهتر روان‌کار روی سطح کمک کند. تمام مته‌های سیاه‌رنگ الزاماً کیفیت یکسانی ندارند.

نیترید تیتانیوم یا TiN

پوشش طلایی‌رنگ TiN اصطکاک و سایش را کاهش می‌دهد و در شرایط مناسب می‌تواند عمر لبه برنده را افزایش دهد. آنچه با نام «مته تیتانیوم» فروخته می‌شود معمولاً مته HSS با پوشش نیترید تیتانیوم است، نه مته ساخته‌شده از تیتانیوم خالص.

پس از تیزکردن مجدد مته، پوشش روی لبه‌های سنگ‌خورده از بین می‌رود؛ هرچند خود مته همچنان قابل استفاده است.

TiAlN و پوشش‌های صنعتی

پوشش‌هایی مانند TiAlN و AlCrN برای مقاومت حرارتی و سایشی بیشتر در ماشین‌کاری صنعتی استفاده می‌شوند. بهره‌برداری کامل از آن‌ها نیازمند سرعت، پیشروی، دستگاه و شرایط کاری مناسب است.

پوشش یا سگمنت الماسه

در گردبرهای شیشه، سرامیک و سنگ، ذرات الماس صنعتی روی لبه ابزار قرار می‌گیرند. این ابزارها ماده را بیشتر به روش سایش برمی‌دارند تا برش متداول مته مارپیچ.

زاویه نوک مته چه اهمیتی دارد؟

زاویه نوک در مته‌های فلز روی نحوه شروع سوراخ، مقدار نیروی لازم و عملکرد مته در مواد مختلف اثر دارد.

• زاویه حدود ۱۱۸ درجه در بسیاری از مته‌های عمومی دیده می‌شود.
• زاویه‌های حدود ۱۳۰ تا ۱۳۵ درجه و نوک Split Point در بسیاری از مته‌های مناسب فلزات سخت‌تر به کار می‌روند و می‌توانند لغزش اولیه را کاهش دهند.
• زاویه‌های دیگر برای کاربردهای تخصصی طراحی می‌شوند.

زاویه بیشتر به‌تنهایی نشانه بهتر بودن مته نیست. هندسه نوک باید با جنس قطعه، دستگاه و شرایط سوراخ‌کاری هماهنگ باشد.

انواع دنباله (شفت) مته

دنباله استوانه‌ای

رایج‌ترین نوع دنباله برای سه‌نظام‌های آچاری و اتوماتیک است. سطح دنباله باید تمیز باشد و به اندازه کافی داخل سه‌نظام قرار گیرد.

دنباله سه‌تخت

سه سطح تخت روی دنباله، احتمال چرخیدن مته داخل سه‌نظام را کاهش می‌دهد؛ به‌خصوص در قطرهای بزرگ و گشتاور بالا.

دنباله شش‌گوش

دنباله شش‌گوش، به‌ویژه اندازه یک‌چهارم اینچ، امکان تعویض سریع در ابزارگیرهای شش‌گوش (مانند ایمپکت درایورها) را فراهم می‌کند. با این حال، شش‌گوش‌بودن دنباله به معنای مجازبودن استفاده از حالت ضربه‌ای نیست. مته باید صراحتاً برای ایمپکت یا پیچ‌گوشتی ضربه‌ای طراحی شده باشد.

دنباله کاهش‌یافته

در بعضی مته‌های قطور، قطر دنباله کمتر از قطر بخش برنده است تا مته داخل سه‌نظام کوچک‌تر قرار گیرد. پیش از استفاده باید توان دستگاه و ظرفیت سه‌نظام بررسی شود.

SDS Plus و SDS Max

این دنباله‌ها مخصوص ابزارگیر بتن‌کن هستند و داخل سه‌نظام معمولی بسته نمی‌شوند. گریس‌کاری محدود دنباله، در صورت توصیه سازنده دستگاه، به عملکرد و طول عمر ابزارگیر کمک می‌کند.

دنباله مخروطی مورس

این نوع بیشتر در دریل‌های ستونی، ماشین‌ابزارها و تجهیزات صنعتی دیده می‌شود. اتصال مخروطی مورس می‌تواند گشتاور بیشتری را بدون سه‌نظام معمولی منتقل کند.

ابزارهای مرتبط با مته

دریل پیچ‌گوشتی

برای سوراخ‌کاری چوب، فلز، پلاستیک و بستن پیچ مناسب است. کنترل سرعت، کلاچ و قابلیت چپ‌گرد و راست‌گرد از ویژگی‌های مهم آن هستند.

دریل چکشی

علاوه بر چرخش، ضربه‌های محوری سریع ایجاد می‌کند. برای آجر، بلوک و سوراخ‌کاری سبک مصالح مناسب است. حالت چکشی نباید برای فلز، چوب، شیشه و بیشتر کاشی‌ها فعال شود.

بتن‌کن

بتن‌کن ضربه‌ای قدرتمندتر از دریل چکشی ایجاد می‌کند و معمولاً دارای ابزارگیر SDS Plus یا SDS Max است. برخی مدل‌ها حالت چرخشی ساده، چرخشی ـ ضربه‌ای و قلم‌کاری دارند.

پیچ‌گوشتی ضربه‌ای یا Impact Driver

این ابزار ضربه را در جهت چرخش ایجاد می‌کند و اساساً برای بازوبسته‌کردن پیچ ساخته شده است. فقط مته‌هایی که دنباله و ساختار Impact Rated دارند باید با آن استفاده شوند.

دریل ستونی

دریل ستونی برای سوراخ‌کاری دقیق، عمود و تکرارشونده مناسب است. امکان کنترل بهتر سرعت، عمق، فشار و مهار قطعه را فراهم می‌کند.. قاعدتا این دریل برای جابجایی و کار در محل طراحی نشده است و مخصوص کارگاه‌های فنی (نجاری، فلزکاری و …) است.

دریل مگنت

دریل مغناطیسی روی قطعات فولادی ثابت می‌شود و بیشتر همراه با مته‌های گردبر حلقوی یا Annular Cutter به کار می‌رود. این دستگاه در سازه‌های فلزی و کارهای صنعتی کاربرد دارد.

دستگاه کرگیری

برای ایجاد سوراخ‌های قطور در بتن و سنگ استفاده می‌شود. پایه، سیستم آب‌رسانی، موتور مخصوص و مته کرگیری باید با قطر و جنس قطعه هماهنگ باشند.

متعلقات کمکی

ابزارهای زیر می‌توانند دقت، ایمنی و طول عمر مته را افزایش دهند:

• سه‌نظام و آداپتور مناسب
• رابط گردبر و مته راهنما
• گونیا یا راهنمای سوراخ‌کاری
• پایه دریل و گیره
• سنبه نشان
• عمق‌سنج
• روغن یا خمیر برش
• سیستم آب‌رسانی مخصوص برخی گردبرهای الماسه
• مکنده و غبارگیر
• دستگاه تشخیص کابل، لوله و میلگرد
• ابزار تیزکن مته
• برس و ابزار پلیسه‌گیری

جدول سریع انتخاب مته

اصول صحیح سوراخ‌کاری

سوراخ‌کاری فلز

ابتدا محل سوراخ را با سنبه مشخص کنید تا مته منحرف نشود. قطعه را با گیره مهار کنید و از نگه‌داشتن آن با دست خودداری کنید.

در قطرهای بزرگ می‌توان ابتدا یک سوراخ راهنما ایجاد کرد، مگر آنکه سازنده مته روش دیگری توصیه کرده باشد. در فولاد و استیل، روان‌کار مناسب به کاهش گرما و افزایش عمر مته کمک می‌کند.

به‌طور کلی با افزایش قطر مته باید دور دستگاه کاهش یابد. سرعت بسیار زیاد می‌تواند لبه مته را داغ و کند کند. تغییر رنگ شدید و آبی‌شدن ناحیه برش، نشانه گرمای بیش از حد است.

سرعت برشی به جنس مته، پوشش، جنس قطعه و شرایط دستگاه وابسته است؛ بنابراین جدول سازنده مته بهترین مرجع است.

سوراخ‌کاری فولاد زنگ‌نزن (استیل)

استیل زنگ‌نزن (همان استیل در اصطلاح بازاری) در اثر اصطکاک و سوراخ‌کاری نامناسب می‌تواند در محل کار سخت‌تر شود. برای کاهش این مشکل:

• از مته تیز و مناسب، ترجیحاً HSS-Co استفاده کنید.
• دور را نسبت به فولاد نرم پایین‌تر انتخاب کنید.
• فشار یکنواخت وارد کنید تا مته واقعاً براده‌برداری کند.
• از ساییدن مته بدون پیشروی خودداری کنید.
• از روان‌کار مناسب استفاده کنید.
• برای خنک‌شدن مته، توقف‌های کنترل‌شده داشته باشید.

سوراخ‌کاری چوب

قطعه را روی سطح پشتیبان قرار دهید. مته را عمود نگه دارید و در نزدیکی خروجی سوراخ، فشار را کم کنید. استفاده از چوب پشتیبان یا کامل‌کردن سوراخ از سمت مقابل، لب‌پریدگی را کاهش می‌دهد.

در سوراخ‌های عمیق، مته را چند بار بیرون بیاورید تا براده‌ها تخلیه شوند.

سوراخ‌کاری بتن

مته SDS مناسب را انتخاب کنید و از دسته جانبی دستگاه استفاده نمایید. فشار بیش از حد لزوماً سرعت را افزایش نمی‌دهد و ممکن است حرکت ضربه‌ای بتن‌کن را مختل کند.

در سوراخ‌های عمیق، مته را گاهی عقب بکشید تا گردوغبار خارج شود. برای نصب انکر، قطر و عمق سوراخ و روش تمیزکردن آن باید مطابق دستور سازنده انکر باشد.

سوراخ‌کاری کاشی و سرامیک

محل سوراخ را مشخص کنید و دستگاه را در حالت چرخشی ساده قرار دهید. با دور پایین شروع کنید و از ضربه استفاده نکنید. فشار باید کنترل‌شده باشد؛ زیرا فشار زیاد می‌تواند کاشی را ترک دهد.

پس از عبور از کاشی، مته را با مته مناسب دیوار تعویض کنید. در صورت نیاز به خنک‌کاری، فقط از روش توصیه‌شده برای همان مته استفاده کنید.

استفاده از گردبر

پیش از شروع، از محکم‌بودن رابط، مته راهنما و قطعه کار مطمئن شوید. گردبرهای بزرگ گشتاور واکنشی زیادی ایجاد می‌کنند؛ بنابراین استفاده از دسته جانبی و دور پایین اهمیت دارد.

پس از برش، دستگاه را متوقف و قطعه باقی‌مانده داخل گردبر را با ابزار مناسب خارج کنید. هیچ‌گاه هنگام چرخش گردبر به دندانه‌ها نزدیک نشوید.

راه‌های افزایش طول عمر مته

• مته را متناسب با جنس قطعه انتخاب کنید.
• از سرعت توصیه‌شده استفاده کنید.
• در فلزات از روان‌کار مناسب بهره ببرید.
• در سوراخ‌های عمیق، براده را مرتب تخلیه کنید.
• اجازه ندهید مته مدت طولانی بدون براده‌برداری روی سطح بساید.
• از واردکردن فشار جانبی به مته خودداری کنید.
• سه‌نظام را محکم و یکنواخت ببندید.
• از مته معمولی در پیچ‌گوشتی ضربه‌ای استفاده نکنید.
• مته‌های کند را تیز یا تعویض کنید.
• مته‌ها را خشک، تمیز و جدا از یکدیگر نگهداری کنید.
• برای نوک‌های کاربیدی و الماسه از ضربه و سقوط جلوگیری کنید.
• پیش از شروع، تاب‌داشتن مته و لقی سه‌نظام را بررسی کنید.

اشتباهات رایج در استفاده از مته

استفاده از مته فلز برای بتن

مته HSS لبه برنده‌ای برای تراش فلز دارد و در بتن به‌سرعت کند یا آسیب‌دیده می‌شود. بتن به مته کاربیدی و دستگاه مناسب نیاز دارد.

فعال‌کردن حالت چکشی روی کاشی

ضربه می‌تواند کاشی را ترک دهد و نوک مته سرامیک را خراب کند. تا زمان عبور کامل از کاشی باید حالت ضربه خاموش باشد.

استفاده از دور زیاد برای مته بزرگ

با افزایش قطر، سرعت محیطی لبه بیشتر می‌شود. بنابراین مته‌های بزرگ‌تر معمولاً باید با دور پایین‌تر کار کنند.

فشار بیش از حد

فشار زیاد باعث گرم‌شدن، خم‌شدن یا شکستن مته و فشار به موتور دستگاه می‌شود. مته تیز باید با فشار متعادل براده تولید کند.

بستن ناقص دنباله در سه‌نظام

بسته‌شدن نامتقارن یا سطح تماس کم باعث لغزش، تاب‌برداشتن و آسیب به دنباله یا سه‌نظام می‌شود.

توجه‌نکردن به طول کاری

طول کل مته با عمق قابل سوراخ‌کاری یکسان نیست. برای تعیین عمق واقعی باید طول شیار یا طول کاری مته بررسی شود.

نکات ایمنی سوراخ‌کاری

• از عینک ایمنی مناسب استفاده کنید.
• در کارهای پرسروصدا از محافظ شنوایی بهره ببرید.
• قطعه کار را با گیره مهار کنید.
• پیش از تعویض مته، دستگاه را خاموش و باتری یا دوشاخه را جدا کنید.
• لباس گشاد، زیورآلات و مو را از قسمت‌های چرخان دور نگه دارید.
• از دستکش گشاد در نزدیکی مته و سه‌نظام در حال چرخش استفاده نکنید.
• در دستگاه‌های پرگشتاور از دسته جانبی استفاده کنید.
• پیش از سوراخ‌کاری دیوار، محل کابل برق، لوله و میلگرد را بررسی کنید.
• مته داغ را بلافاصله با دست لمس نکنید.
• برای سوراخ‌کاری بتن، سنگ و ملات از غبارگیر مناسب استفاده کنید.

گردوغبار بتن و مصالح حاوی سیلیس می‌تواند ذرات بسیار ریزی تولید کند که در صورت تنفس مداوم به ریه آسیب می‌رسانند. استفاده از مکنده متصل به محافظ یا غلاف اطراف مته یکی از روش‌های اصلی کنترل این گردوغبار است. راهنمای OSHA درباره کنترل گردوغبار سوراخ‌کاری

پرسش‌های متداول

آیا مته آهن برای چوب هم قابل استفاده است؟

در بسیاری از مواقع بله؛ به‌خصوص برای سوراخ‌های کوچک و کارهای معمولی. اما مته مخصوص چوب به دلیل نوک مرکزکننده و لبه‌های پیرامونی، سوراخ دقیق‌تر و تمیزتری ایجاد می‌کند.

آیا مته بتن برای فلز مناسب است؟

خیر. هندسه نوک کاربیدی مته بتن برای خردکردن مصالح در حالت ضربه‌ای طراحی شده است و برای براده‌برداری صحیح فلز مناسب نیست.

مته کبالت بهتر است یا مته تیتانیوم؟

این دو عبارت به ویژگی‌های متفاوتی اشاره می‌کنند. «مته کبالت» معمولاً از HSS آلیاژشده با کبالت ساخته شده است، اما «مته تیتانیوم» اغلب یک مته HSS با پوشش TiN است. برای فولاد زنگ‌نزن و شرایط گرم، مته HSS-Co مرغوب معمولاً انتخاب مطمئن‌تری است.

آیا همه مته‌های شش‌گوش برای ایمپکت مناسب‌اند؟

خیر. دنباله شش‌گوش فقط نوع اتصال را مشخص می‌کند. برای استفاده با پیچ‌گوشتی ضربه‌ای باید عبارت‌هایی مانند Impact Rated یا Impact Ready روی محصول یا بسته‌بندی درج شده باشد.

تفاوت طول کل و طول کاری چیست؟

طول کل از نوک تا انتهای دنباله اندازه‌گیری می‌شود. طول کاری یا طول شیار، بخشی است که می‌تواند وارد قطعه شود و براده را خارج کند. هنگام انتخاب مته برای سوراخ عمیق، طول کاری اهمیت بیشتری دارد.

آیا برای سوراخ‌کاری سرامیک باید از آب استفاده کرد؟

به نوع مته بستگی دارد. بعضی مته‌ها و گردبرهای الماسه به آب نیاز دارند، در حالی که برخی مدل‌های کاربیدی یا الماسه برای سوراخ‌کاری خشک طراحی شده‌اند. دستور سازنده همان مته باید ملاک قرار گیرد.

آیا می‌توان مته را تیز کرد؟

مته‌های مارپیچ HSS و HSS-Co معمولاً قابل تیزکردن هستند، مشروط بر آنکه زاویه و تقارن لبه‌ها حفظ شود. تیزکردن نادرست می‌تواند باعث ایجاد سوراخ بزرگ‌تر از قطر مته یا انحراف مته شود. مته‌های کاربیدی و الماسه به تجهیزات تخصصی‌تری نیاز دارند.

جمع‌بندی

برای انتخاب مته مناسب، ابتدا باید جنس قطعه کار مشخص شود. پس از آن قطر و عمق سوراخ، نوع دستگاه، شکل دنباله، جنس مته و کیفیت مورد انتظار بررسی می‌شود.

مته HSS برای کارهای عمومی فلز، HSS-Co برای فولاد زنگ‌نزن و فلزات سخت‌تر، مته‌های نوک‌مرکزی و اوگر برای چوب، مته‌های کاربیدی SDS برای بتن و مته‌های تخصصی کاربیدی یا الماسه برای سرامیک و شیشه به کار می‌روند.

حتی بهترین مته نیز در صورت استفاده با دور نامناسب، فشار بیش از حد، دستگاه ناسازگار یا بدون تخلیه براده، عمر کوتاهی خواهد داشت. انتخاب درست مته در کنار رعایت سرعت، فشار، خنک‌کاری و نکات ایمنی، هم کیفیت سوراخ را افزایش می‌دهد و هم از آسیب به مته، دستگاه و قطعه کار جلوگیری می‌کند.